چرا برخی ورزشکاران با مصرف بتاآلانین دچار پارستزی شدید می‌شوند؟

پارستزی ناشی از مصرف بتاآلانین پدیده‌ای عصبی–حسی است که به‌واسطه‌ی برهم‌کنش مستقیم این آمینواسید با مسیرهای انتقال پیام در اعصاب محیطی رخ می‌دهد. این واکنش نه نشانه‌ی آسیب بافتی است و نه الزاماً به مسمومیت ارتباط دارد، بلکه پیامد ویژگی‌های فارماکوکینتیک بتاآلانین و نحوه‌ی تحریک گیرنده‌های خاص عصبی در پوست و بافت‌های زیرجلدی محسوب می‌شود.

بتاآلانین و جایگاه آن در متابولیسم عضله

بتاآلانین یک آمینواسید غیرضروری است که نقش اصلی آن در بدن، مشارکت در سنتز کارنوزین داخل عضله است. کارنوزین به‌عنوان بافر اسیدی عمل می‌کند و با خنثی‌سازی یون‌های هیدروژن، افت pH ناشی از تمرینات شدید را به‌تعویق می‌اندازد. افزایش سطح کارنوزین، تحمل تمرینات پرفشار را بالا می‌برد و خستگی عضلانی را دیرتر آشکار می‌کند.

نکته کلیدی اینجاست که بتاآلانین برای رسیدن به عضله، ابتدا وارد گردش خون می‌شود و در این مسیر می‌تواند با بافت‌های عصبی تعامل داشته باشد. همین مرحله، نقطه شروع پارستزی است.

پارستزی چیست و چگونه احساس می‌شود؟

پارستزی به مجموعه‌ای از احساسات غیرطبیعی مانند سوزن‌سوزن شدن، مورمور شدن، خارش یا سوزش سطحی اطلاق می‌شود که بدون محرک خارجی مشخص رخ می‌دهد. در مورد بتاآلانین، این احساس اغلب در صورت، گردن، گوش‌ها، ساعدها و گاهی پاها گزارش می‌شود. شدت آن می‌تواند از یک تحریک خفیف تا احساس شدید و آزاردهنده متغیر باشد.

این احساس معمولاً گذراست و پس از کاهش سطح بتاآلانین در خون فروکش می‌کند، اما در برخی ورزشکاران به‌دلیل شرایط خاص فیزیولوژیک یا دوز مصرفی، شدیدتر بروز می‌یابد.

نقش گیرنده‌های عصبی در بروز پارستزی

علت اصلی پارستزی ناشی از بتاآلانین، تحریک گیرنده‌های عصبی خاصی به نام MrgprD است که در پایانه‌های عصبی پوست حضور دارند. بتاآلانین می‌تواند این گیرنده‌ها را فعال کند و باعث ارسال پیام‌های غیرمعمول به سیستم عصبی مرکزی شود. مغز این پیام‌ها را به‌صورت احساس سوزش یا مورمور شدن تفسیر می‌کند.

این فرآیند کاملاً مستقل از آسیب عصبی است و به‌همین دلیل، پارستزی بتاآلانین معمولاً خطرناک تلقی نمی‌شود. با این حال، شدت تحریک این گیرنده‌ها می‌تواند بین افراد تفاوت چشمگیری داشته باشد.

دوز مصرفی و اوج غلظت خونی

یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده شدت پارستزی، دوز مصرفی و سرعت افزایش غلظت بتاآلانین در خون است. مصرف دوزهای بالا به‌صورت یک‌جا باعث افزایش ناگهانی سطح خونی بتاآلانین می‌شود. این افزایش سریع، گیرنده‌های عصبی را به‌طور هم‌زمان و گسترده تحریک می‌کند و در نتیجه، پارستزی شدیدتری ایجاد می‌شود.

در مقابل، دوزهای تقسیم‌شده یا فرمولاسیون‌هایی با جذب آهسته‌تر، افزایش تدریجی‌تری در غلظت خونی ایجاد می‌کنند و شدت علائم را کاهش می‌دهند.

تفاوت‌های فردی در پاسخ عصبی

همه ورزشکاران واکنش یکسانی به بتاآلانین نشان نمی‌دهند. تفاوت در تراکم گیرنده‌های عصبی، حساسیت سیستم عصبی محیطی و حتی ضخامت پوست می‌تواند بر شدت پارستزی اثر بگذارد. برخی افراد ذاتاً سیستم عصبی حساس‌تری دارند و به محرک‌های شیمیایی واکنش شدیدتری نشان می‌دهند.

همچنین وضعیت هیدراتاسیون، جریان خون محیطی و سطح استرس می‌تواند پاسخ عصبی را تعدیل یا تشدید کند. به‌همین دلیل، دو فرد با دوز یکسان ممکن است تجربه‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند.

ارتباط پارستزی با زمان مصرف

زمان مصرف بتاآلانین نیز در شدت پارستزی نقش دارد. مصرف این مکمل در حالت ناشتا یا پیش از تمرین، زمانی که جریان خون به سمت پوست و عضلات افزایش می‌یابد، می‌تواند احساسات حسی را برجسته‌تر کند. افزایش جریان خون محیطی باعث می‌شود بتاآلانین سریع‌تر به پایانه‌های عصبی برسد.

در مقابل، مصرف همراه غذا یا در زمان‌هایی که جریان خون پایدارتر است، ممکن است شدت پارستزی را کاهش دهد.

آیا پارستزی نشانه اثربخشی بیشتر است؟

یکی از سوءبرداشت‌های رایج این است که پارستزی شدید نشانه اثرگذاری بالاتر بتاآلانین است. در واقع، پارستزی هیچ ارتباط مستقیمی با افزایش کارنوزین عضلانی یا بهبود عملکرد ندارد. این احساس صرفاً پیامد تحریک عصبی است و نه شاخصی از کارایی مکمل.

اثر واقعی بتاآلانین به مصرف منظم و تجمع تدریجی کارنوزین در عضله وابسته است، نه به تجربه حسی کوتاه‌مدت پس از مصرف.

نقش فرم مکمل و فرمولاسیون

فرم شیمیایی و فرمولاسیون بتاآلانین می‌تواند بر شدت پارستزی اثر بگذارد. برخی فرمول‌ها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که آزادسازی تدریجی‌تری داشته باشند و از اوج ناگهانی غلظت خونی جلوگیری کنند. این رویکرد به‌طور مؤثری شدت تحریک گیرنده‌های عصبی را کاهش می‌دهد.

در مقابل، پودرهای ساده با جذب سریع‌تر، احتمال بروز پارستزی شدیدتری دارند، به‌ویژه اگر در دوز بالا مصرف شوند.

آیا پارستزی خطرناک است؟

از دیدگاه علمی، پارستزی ناشی از بتاآلانین در افراد سالم معمولاً خطرناک محسوب نمی‌شود. این پدیده برگشت‌پذیر است و با کاهش سطح خونی مکمل از بین می‌رود. با این حال، شدت بالای آن می‌تواند باعث ناراحتی، اضطراب یا کاهش تمرکز شود، به‌خصوص در افرادی که برای اولین‌بار این تجربه را دارند.

نکته مهم این است که پارستزی نباید با واکنش‌های آلرژیک یا عصبی جدی اشتباه گرفته شود. تفاوت در الگوی علائم و مدت‌زمان بروز، در این تمایز اهمیت دارد.

سازگاری عصبی در مصرف طولانی‌مدت

جالب است که در بسیاری از افراد، شدت پارستزی با ادامه مصرف بتاآلانین کاهش می‌یابد. این پدیده به‌عنوان سازگاری عصبی شناخته می‌شود. سیستم عصبی به‌تدریج به حضور این محرک عادت می‌کند و پاسخ حسی ضعیف‌تر می‌شود، حتی اگر دوز مصرفی تغییر نکند.

این سازگاری نشان می‌دهد که پارستزی یک واکنش حاد و تطابق‌پذیر است، نه نشانه‌ای از آسیب تجمعی.

جمع‌بندی

پارستزی شدید در برخی ورزشکاران پس از مصرف بتاآلانین نتیجه‌ی تحریک گیرنده‌های عصبی پوست توسط افزایش سریع غلظت خونی این آمینواسید است. عواملی مانند دوز مصرفی، سرعت جذب، زمان مصرف و تفاوت‌های فردی نقش تعیین‌کننده‌ای در شدت این احساس دارند. پارستزی نه نشانه خطر است و نه شاخص اثربخشی مکمل، بلکه یک پاسخ عصبی گذرا محسوب می‌شود. درک منطق فیزیولوژیک این پدیده به ورزشکار کمک می‌کند تجربه مصرف بتاآلانین را با آرامش و آگاهی بیشتری مدیریت کند.